Pleszew i jego Żydzi – historia, synagoga i lapidarium WIDEO

Pobyt czasowy

Pierwsze wzmianki o Żydach na terenie Pleszewa pochodzą już z XVI wieku, jednak były to jedynie pojedyncze osoby pojawiające się czasowo w mieście. Władze miejskie długo nie zgadzały się na ich stałe osiedlanie. Jeszcze w 1699 roku właściciel miasta Zalewski wydał zarządzenie zakazujące Żydom stałego pobytu w Pleszewie i zezwalające jedynie na krótkotrwały pobyt, nie dłuższy niż trzy dni. Sytuacja zaczęła się zmieniać dopiero pod koniec XVIII wieku.

Na Maliniu

Początki stałego osadnictwa żydowskiego wiążą się z początkiem XIX wieku oraz przedmieściem Malinie. Do pierwszych rodzin, które osiedliły się w mieście, należeli Lewczycy, Graubartowie i Bravermannowie. Pomimo protestów części kupców chrześcijańskich rodziny te otworzyły własne kramy przy pleszewskim rynku, stopniowo rozwijając działalność handlową i rzemieślniczą. Wkrótce do miasta napływały kolejne rodziny żydowskie, między innymi Josef i Meite Sochaczewscy, Eisig Cohn, Schmul Michel, Schmul Karminski czy Israel Grzymisch.

Kirkut

Początkowo społeczność żydowska nie posiadała własnych instytucji religijnych ani cmentarza. Wraz z rozwojem gminy zaczęto jednak organizować własne życie religijne. W lutym 1917 roku  Żydzi zwrócili się do właściciela miasta, prosząc o zgodę na nieodpłatne przekazanie parceli z przeznaczeniem na cmentarz. Pierwszą pochowaną była Jitte córka Lejba, zmarła zimą 1817 roku. Początkowo granice cmentarza wyznaczał rów, później nekropolię otoczono kamiennym murem. Gmina żydowska wybudowała także dom, w którym zamieszkał dozorca cmentarza. Miejscowe bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza powstało już w 1813 roku. Zapewne do czasu założenia cmentarza żydowskiego w Pleszewie, członkowie Bractwa pomagali przy organizacji pochówków pleszewian w oddalonym o dwadzieścia pięć kilometrów Jarocinie – pisze K. Bielawski w artykule zamieszczonym TUTAJ

Synagoga

Kilka lat później, na początku lat 30. XIX wieku, powstała synagoga przy dzisiejszej ulicy Sienkiewicza 6. W tym czasie społeczność była już dobrze zorganizowana i liczyła około stu rodzin. W 1835 roku liczba Żydów w Pleszewie wynosiła 757 osób. Duchowym przywódcą gminy był rabin Elias Guttmacher, jedna z najwybitniejszych postaci żydowskich związanych z miastem. Grunt pod budowę synagogi zakupił w 1830 r. Carl Stragierowicz.

Magazyn w Domu Bożym

Niedługo po tym na działce stanął murowany, orientowany budynek na planie prostokąta. W ścianie wschodniej umieszczono półkolistą, płytką blendę oraz schodkowe obramienie szczytu. Synagoga była wielokrotnie remontowana i przebudowywana, zainstalowano w niej elektryczne oświetlenie oraz ogrzewanie.  Obok, od strony ul. Ogrodowej, w latach 20. XX wieku pobudowano mykwę. Synagoga była nieprzerwanie użytkowana do wybuchu II wojny światowej. Naziści wtedy zdewastowali budynek. Po wojnie służył jako magazyn.

Sklepy, banki, firmy

Okres największego rozkwitu gminy żydowskiej przypada na połowę XIX wieku. W latach 1860–1871 miasto zamieszkiwało około tysiąca osób pochodzenia żydowskiego, co stanowiło blisko 17 procent wszystkich mieszkańców miasta. Żydzi odgrywali ogromną rolę w handlu, rzemiośle, bankowości oraz życiu publicznym miasta. Tworzyli sklepy, warsztaty i przedsiębiorstwa. Wyróżniali się między innymi Joachimowie, Opplerowie, Brandtowie czy Bravermannowie.

Lista znanych Żydów urodzonych w Pleszewie  TUTAJ

Edukacja

Rozwijali szkolnictwo, byli aktywni społecznie. Już około 1830 roku funkcjonował w Pleszewie bejt ha-midrasz bejt ha – midrasz  (dom nauki) prowadzony przez rabina Elijahu Guttmachera. W 1852 roku przy BreslauerStrasse (Sienkiewicza) Żydzi stworzyli szkołę ewangelicko-żydowską (Evangelisch-Jüdische Schule), do której uczęszczały dzieci obu wyznań. Cztery lata później utworzyli szkołę religijną gminy żydowskiej.

Stowarzyszenia

Podejmowali także działania dobroczynne – planowali utworzenie sierocińca dla dzieci żydowskich, działali w organizacjach charytatywnych  i stowarzyszeniach społecznych, takich jak Związek Kobiet Żydowskich, Związek Panien Żydowskich, Stowarzyszenie Opieki nad Biednymi Dziećmi Żydowskimi czy późniejsze Stowarzyszenie Kultury i Literatury Żydowskiej.

Bez konfliktów

Współżycie Żydów z innymi mieszkańcami miasta przebiegało na ogół spokojnie i bez większych konfliktów. Zachowały się liczne przykłady współpracy między społecznościami. 15 sierpnia 1844 roku cały zarząd gminy żydowskiej został zaproszony do udziału w uroczystości wmurowania kamienia węgielnego pod nowy kościół ewangelicki w Pleszewie.

Obywatele

W 1859 roku katolik Franz Michael Ludwig Ladewig przeszedł na judaizm, przyjmując imię Michael, syn Abrahama. W tym samym roku Żyd pleszewski Aaron Joseph otrzymał „Medal Ratownika” za odwagę podczas gaszenia pożaru. Żydzi z Pleszewa uczestniczyli również w wojnach o zjednoczenie Niemiec w latach 1864, 1866 i 1870–1871. Dwaj z nich – Nathan Jacob Kozminski oraz doktor medycyny Lissner – zostali odznaczeni Krzyżem Żelaznym.

Rajcy, lekarze

Przedstawiciele społeczności żydowskiej aktywnie angażowali się także w życie samorządowe miasta. Na przełomie XIX i XX wieku w magistracie zasiadali Emil Joachim i Isidor Brandt, a funkcję przewodniczącego rady miejskiej przez wiele lat pełnił Isidor Strelitz. Joachim J. (1829–1904) – właściciel drukarni, przez 30 lat stał na czele Gminy Żydowskiej w Pleszewie, przez 26 lat pełnił ważne funkcje w Radzie Miejskiej Pleszewa. Ważne role odgrywali również powiatowy lekarz weterynarii Jacobi, Michael Brandt, Ludwig Kaaß, Georg Galewski oraz Louis Oppler – bankier i przewodniczący gminy żydowskiej. W radzie miejskiej lub administracji pracowali również Hirsch Leichtentritt, Samuel Lasker, Heinrich Richter, Israel Michelsohn, Hermann Joseph, David Gellert, Lesser Fink i wielu innych przedstawicieli społeczności żydowskiej. Ich działalność świadczy o dużym znaczeniu Żydów w życiu publicznym Pleszewa.

Pleszewianka –  Oppler Therese – dr med. była jedną z pierwszy lekarek szkolnych we Wrocławiu.

Wyjeżdżali

Na początku XX wieku rozpoczął się jednak stopniowy upadek gminy żydowskiej w Pleszewie. Wielu Żydów opuszczało miasteczko i przenosiło się do większych ośrodków, takich jak Poznań, Berlin czy Wrocław. Część zdecydowała się również na emigrację do Stanów Zjednoczonych. W okresie międzywojennym w mieście pozostało już tylko kilka dawnych rodzin żydowskich, a większość wyemigrowała do Niemiec.

Zniknęli

W chwili wybuchu II wojny światowej w Pleszewie mieszkało mniej niż pięćdziesięciu Żydów. W drugiej połowie października 1939 roku zostali oni wywiezieni przez Niemców do Szymanowic nad Prosną.  Nigdy już nie powrócili do rodzinnego miasta. Zginęli w obozach koncentracyjnych. W ten sposób zakończyła się historia społeczności żydowskiej w Pleszewie, pozostawiając po sobie pamięć o ludziach, którzy przez ponad sto lat współtworzyli gospodarczy, społeczny i kulturowy obraz miasta Pleszewa.

Lapidarium

Po wojnie pozostał po nich kirkut, zbezczeszczony przez okupantów. Dzieła dewastacji dopełnił czas ale nie tylko. Macewy – czyli nagrobki, trafiały w fundamenty, chodniki, kładki. Znajdowano je potem w różnych miejscach. Tymczasem w latach 80. XX w. miasto „podeszło” pod dawny kirkut, wkrótce wchłonęło przestrzeń. Kilka lat temu teren dawnego cmentarza uporządkowano a kilka dni temu umieszczono pomiędzy blokami na Osiedlu Mieszka I – obelisk – lapidarium z tablicą informacyjną w trzech językach i fragmentami trzech najlepiej zachowanych macew.

Mieszkania w dawnej łaźni

Budynek dawnej mykwy przy ulicy Ogrodowej, miasto zaczyna remontować, aby stworzyć  nowe mieszkania komunalne. Z okien kamienicy widać dawną synagogę – jest tak zniszczona, że z dawnej świetności pozostała tylko bryła.

W Pleszewie w internecie

Nie mamy jeszcze w Pleszewie, wydawnictwa poświęconego społeczności, która wraz z Polakami i Niemcami tkała społeczną tkankę miasta przez ponad 100 lat. Zostały po nich kamienice w centrum miasta. W niektórych do tej pory znajdują się ślady po mezuzach z fragmentami Tory.  Wraz z powstaniem lapidarium na dawnym cmentarzu żydowskim w Pleszewie, uruchomiona została strona internetowa poświęcona ludności żydowskiej, gdzie zamieszczono wiele ciekawostek https://kirkut.pleszew.pl

Chocz opisany

Książki poświęconej społeczności żydowskiej doczekał się Chocz. Spisał ją katolicki ksiądz – kamilianin ojciec Leszek Szkudlarek, wywodzący się z Chocza. W promocji licznie uczestniczyli Choczanie ale też potomkini chockich Żydów – Sharon Stern – mieszkająca w Stanach Zjednoczonych.